Voordat we de diverse criteria voor de status van het menselijk embryo analyseren, dienen we ons eerst af te vragen welke entiteiten als een menselijk embryo’s moeten worden beschouwd, waarop de criteria van toepassing zijn, en de entiteiten waarbij dat niet het geval is. In het verleden was het antwoord op de vraag wat onder de definitie van menselijk embryo viel eenduidig: dat was het embryo dat ontstond door de bevruchting van een menselijke eicel door een menselijke zaadcel. In de laatste decennia zijn in het kader van experimenteel onderzoek ook embryo’s en op embryo’s lijkende structuren geconstrueerd waarvan men zich kan afvragen of zij onder de definitie van menselijk embryo vallen en daardoor beschermwaardig zijn of niet.

Er zijn goede argumenten om de volgende entiteiten te beschouwen als menselijke embryo’s met alle rechten van dien:

1. Menselijke embryo’s, waarvan de kans dat zij zich tot een voldragen vrucht zullen door ontwikkelen gering wordt geacht of afwezig is:
   Er zijn in diverse laboratoria door IVF verwekte embryo’s waarvan meestal op basis van genetische anomalieën wordt aangenomen dat ze geen kans hebben om zich volledig te ontwikkelen en daarom niet geschikt zijn om in de baarmoeder te worden geplaatst. Er is een zekere tendens om aan deze embryo’s een lagere status toe te kennen, zodat ze niet beschermwaardig zouden zijn en bij experimenteel onderzoek gebruikt kunnen worden.
   Daarnaast zijn er technieken ontwikkeld, waarbij van synthetisch DNA gebruik wordt gemaakt, om embryomodellen tot stand te brengen, die niet in staat zijn zich te ontwikkelen tot een voldragen vrucht [1: A. Villalba, A. Smajdor, I. Brassington, D. Cutas. Non-viable embryos created with synthetic DNA. Trends Biotechnol. 20250324 ed 2025, 43, 2093–2095 doi:10.1016/j.tibtech.2025.02.021.]. De gedachte is dat zo de internationaal gehanteerde ethische limiet van 14 dagen kan worden omzeild voor het kweken van menselijke embryo’s waarin experimenteel onderzoek heeft plaatsgevonden. Het feit dat de embryo’s zich niet tot een voldragen vrucht kunnen ontwikkelen voorkomt dat ze later in het leven met de mogelijk schadelijke gevolgen van het experimenteel onderzoek zullen worden geconfronteerd.
   Dat embryo’s geen kans hebben om zich volledig te ontwikkelen bewijst echter niet dat het geen menselijke embryo’s met alle rechten van dien zouden zijn. Een kind van vijf jaar dat als gevolg van een ongeneeslijke dodelijke ziekte zal sterven heeft ook geen kans tot verdere ontwikkeling, maar moet wel als een menselijke persoon bejegend worden.
2. Cybriden:
   Cybriden wordt tot stand gebracht door de kern van een menselijke cel te plaatsen in een ontkernde dierlijke eicel [2: Gezondheidsraad. De regulering van cybriden en chimaeren. Den Haag: Gezondheidsraad; 2019, Nr. 2019/14.]. Een cybride heeft voor 99,9% menselijk DNA (in de celkern) en voor 0,1% dierlijk DNA (in de mitochondriën, de structuren buiten de celkern, die voor de energieproductie in de cel zorgen). Het is bij de huidige stand van de wetenschap praktisch uitgesloten dat een cybride tot een levensvatbaar embryo uitgroeit. Voordat door de Nederlandse Embryowet van 2002 [3: Rijksoverheid. Wet van 20 juni 2002, houdende regels inzake handelingen met geslachtscellen en embryo’s (Embryowet). Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden 2002, 338, 1–10.] toegestaan werd om experimenten met overtollige embryo’s te verrichten, zijn cybriden wel bij experimenteel onderzoek gebruikt als alternatief voor menselijke embryo’s. De verwachting dat met cybriden patiënteigen stamcellen voor transplantatiedoeleinden konden worden geproduceerd is niet uitgekomen. Ook hier stelt zich de vraag of het feit dat een cybride zich niet tot een volwaardig menselijk embryo kan ontwikkelen voldoende reden is om aan te nemen dat het geen menselijk embryo is en daarom niet beschermwaardig. Omdat cybrides voor het overgrote deel menselijk DNA en wel in de celkern hebben, kan niet worden uitgesloten dat het menselijke embryo’s zijn. Cybrides moeten daarom ook menselijke embryo worden bejegend

Er zijn ook entiteiten die niet als menselijke embryo’s zijn te beschouwen.

1. Embryoachtige structuren, embroid bodies of Embryo Like Structures, afgekort als ELS) [4: N. Moris, K. Anlas, S.C. van den Brink, A. Alemany, J. Schroder, S. Ghimire, T. Balayo, A. van Oudenaarden, A. Martinez Arias. An in vitro model of early anteroposterior organization during human development. Nature. 20200611 ed 2020, 582, 410–415 doi:10.1038/s41586-020-2383-9.]:
   Deze worden tot stand gebracht door samensmelting van pluripotente embryonale stamcellen, die in het blastocystestadium uit een embryo worden verwijderd, dat wil zeggen op een moment dat het embryo 5 tot 6 dagen oud is. Het embryo waaruit de stamcellen worden verwijderd wordt daardoor worden vernietigd. Ook kunnen Embryo Like Structures ontstaan door de samensmelting van pluripotente stamcellen die door somatische celkerntransplantatie zijn verkregen (zie hoofdstuk …). Embryo Like Structures kunnen tevens tot stand komen door de samensmelting van geïnduceerde (geherprogrammeerde) pluripotente stamcellen, die uit volwassen stamcellen, bijvoorbeeld uit de huid, worden geproduceerd. Dat de stamcellen geïnduceerd zijn betekent dat in deze cellen genen voor pluripotentie worden aangezet en die voor differentie worden uitgezet. Embryo Like Structures kunnen zich hooguit ontwikkelen tot het stadium waarin de drie kiemlagen ontstaan en de voorwaartse as ervan zichtbaar wordt. Dit wordt gezien als het moment waarop een embryo een individu wordt, omdat het zich daarna niet meer kan delen in tweelingen (zie III…).
   Ook hier is de gedachte dat zij in experimenteel onderzoek kunnen worden ingezet om de ethische limiet van de 14 dagengrens te omzeilen. Gelet op het feit dat Embryo Like Structures niet uit totipotente cellen bestaan, die zich ieder afzonderlijk onder bepaalde omstandigheden tot een voldragen vrucht kunnen ontwikkelen, maar uit pluripotente stamcellen, die zich hooguit tot de verschillende weefsels en organen van het menselijk lichaam kunnen differentiëren, vallen zij niet onder de definitie van het menselijk embryo. Er zijn echter intrinsieke bezwaren tegen de wijze waarop Embryo Like Structures tot stand worden gebracht. Als ze tot stand worden gebracht door de samensmelting van pluripotente embryonale stamcellen, die daarvoor nodig zijn, dan doet zich het fundamentele bezwaar voor deze worden verkregen door de vernietiging van menselijk embryo’s. Ook tegen de somatische celkerntransplantatie en het gebruik van geïnduceerde stamcellen bestaan ethische bezwaren (…).
2. Mens-dier combinaties (chimaeren):
   Tenslotte stelt zich de vraag wat we moeten denken van mens-dier combinaties in de vorm van chimaera’s (vgl. hoofdstuk …). Wanneer dierlijke cellijnen in een menselijk embryo wordt ingebracht, dan zal het resultaat als een menselijk embryo moeten worden beschouwd en gerespecteerd. Momenteel vinden experimenten plaats waarin ‘extended stem cells’ van menselijke afkomst in dierlijke embryo’s worden ingebracht. ‘Extendend stem cells’ zijn stamcellen de pluripotentie waarvan is uitgebreid, in die zin dat ze zich tot bijna alle weefsels en organen kunnen differentiëren. Zij worden verkregen door het verzamelen van stamcellen uit een menselijk embryo in het achtcellig stadium. Deze stamcellen zijn bijna totipotent. ‘Extendend stem cells’ kunnen ook geïnduceerde, wat wil zeggen door genoommodificatie geherprogrammeerde, somatische stamcellen zijn. Menselijke ‘extended stemcells’ blijken het beste uit te groeien in embryo’s van makaken, een apensoort die genetisch gezien dichtbij de mens staat [5: T. Tan, J. Wu, C. Si, S. Dai, Y. Zhang, N. Sun, E. Zhang, H. Shao, W. Si, P. Yang, H. Wang, Z. Chen, R. Zhu, Y. Kang, R. Hernandez-Benitez, L. Martinez Martinez, E. Nunez Delicado, W.T. Berggren, M. Schwarz, Z. Ai, T. Li, C. Rodriguez Esteban, W. Ji, Y. Niu, J.C. Izpisua Belmonte. Chimeric contribution of human extended pluripotent stem cells to monkey embryos ex vivo. Cell 2021, 184, 2020–2032 e14 doi:10.1016/j.cell.2021.03.020.]. Het doel is het dierlijk embryo aangevuld met menselijke ‘extended stem cells’ in de baarmoeder van een dier in te brengen. Men hoopt dat de menselijke stamcellen zich in het dierlijk embryo ontwikkelen tot organen en weefsels, die genetisch identiek zijn aan de donor ervan en daarom na implantatie in de donor geen afstotingsreacties veroorzaken. Het dierlijk embryo waarin menselijke stamcellen zijn ingebracht is geen menselijk embryo.

Dit onderzoek bevindt zich in het ex-vivo stadium. In muizenembryo’s, genetisch gemodificeerd waardoor zich geen alvleesklier van muizencellen kon ontwikkelen, bleken geïnduceerde en embryonale pluripotente stamcellen van ratten in staat te zijn om een alvleesklier te doen ontstaan, die vrijwel geheel uit rattencellen bestond. Overigens waren rattencellijnen ook in andere weefsels en organen aanwezig [6: T. Kobayashi, T. Yamaguchi, S. Hamanaka, M. Kato-Itoh, Y. Yamazaki, M. Ibata, H. Sato, Y.S. Lee, J. Usui, A.S. Knisely, M. Hirabayashi, H. Nakauchi. Generation of rat pancreas in mouse by interspecific blastocyst injection of pluripotent stem cells. Cell 2010, 142, 787–99, p. 794–795 doi:10.1016/j.cell.2010.07.039.]. In een omgekeerd experiment zijn pluripotente stamcellen van muizen ingebracht in rattenembryo’s, waarvan de mogelijkheid om een eigen alvleesklier te maken genetisch was geblokkeerd, zodat er zich een alvleesklier in vormde van muizencellen. Door transplantatie van eilandjes van Langerhans uit deze alvleesklier, die verantwoordelijk zijn voor de insulineproductie, naar de donormuizen, bij welke kunstmatig diabetes was veroorzaakt, bleek de concentratie van glucose in het bloed voor ruim 370 dagen te zijn genormaliseerd, zonder dat een afstotingsreactie optrad [7: T. Yamaguchi, H. Sato, M. Kato-Itoh, T. Goto, H. Hara, M. Sanbo, N. Mizuno, T. Kobayashi, A. Yanagida, A. Umino, Y. Ota, S. Hamanaka, H. Masaki, S.T. Rashid, M. Hirabayashi, H. Nakauchi. Interspecies organogenesis generates autologous functional islets. Nature. 20170125 ed 2017, 542, 191–196 doi:10.1038/nature21070.].

Het probleem van het gebruik van embryonale stamcellen is dat het embryo waaruit ze verwijderd zijn daarvoor vernietigd moet worden. Tegen het inbrengen van menselijk geïnduceerde somatische stamcellen in dierlijke embryo’s bestaan geen essentiële bezwaren. Wel moet men rekening houden met het risico dat de genetische modificatie ervan mogelijk na transplantatie voor de recipiënt schadelijke effecten met zich zouden kunnen meebrengen [8: T. Kobayashi, T. Yamaguchi, S. Hamanaka, M. Kato-Itoh, Y. Yamazaki, M. Ibata, H. Sato, Y.S. Lee, J. Usui, A.S. Knisely, M. Hirabayashi, H. Nakauchi. Generation of rat pancreas in mouse by interspecific blastocyst injection of pluripotent stem cells. Cell 2010, 142, 787–99, p. 796 doi:10.1016/j.cell.2010.07.039.]. Ook wordt erop gewezen dat men rekening moet houden met de mogelijkheid dat de menselijke cellijnen zich niet alleen tot de voor transplantatie geoogde weefsela en organen ontwikkelen, maar ook gaan bijdragen aan de ontwikkeling van diverse weefsels en organen van het dierlijk embryo waarin ze zijn ingebracht. Als menselijke cellijnen in het dierlijk embryo bijvoorbeeld zouden bijdragen aan de vorming van de hersenen of van voortplantingsweefsel, dan zou dat een fundamenteel ethisch bezwaar zijn.

Kort samengevat luidt de conclusie: embryo’s die (waarschijnlijk) geen kans hebben zich tot een voldragen vrucht te ontwikkelen, al dan niet door een technische interventie, cybrides en menselijke embryo’s waarin dierlijke stamcellen zijn ingebracht moeten als menselijke embryo’s worden beschouwd en bejegend. Op deze entiteiten zijn de criteria voor de status van het menselijk embryo van toepassing, die in het tweede gedeelte van dit hoofdstuk aan de orde komen. Dit geldt echter niet voor Embryo Like Structures en dierlijke embryo’s waarin menselijke stamcellen zijn ingebracht.