6.1.2 Een alternatief voor de zwangerschap
Daarnaast wordt onderzoek gedaan naar methoden die het mogelijk maken dat het embryo zich volledig vanaf de conceptie buiten de baarmoeder ontwikkelt. Haldane introduceerde hiervoor in 1923 in een lezing te Cambridge de term ‘ectogenese’ [: J.B.S. Haldane. Daedalus of science and the future: a paper read to the heretics. New York: E.P. Dutton & Company; 1923.].
In 2016 bleek dat overtollige embryo’s die in een in-vitro-kweekmedium werden bewaard onder toevoer van zuurstof en voedingsstoffen bij bepaalde temperaturen, een onverwacht en opmerkelijk vermogen hadden om zich te ontwikkelen, zelfs zonder aanwezigheid van moederlijk weefsel. Het bleek mogelijk dat deze embryo’s een bilaminaire schijf, een pro-amnionholte en de aanzet van een dooierzak ontwikkelden en trofoblastische differentiatie bereikten [: M.N. Shahbazi, A. Jedrusik, S. Vuoristo, G. Recher, A. Hupalowska, V. Bolton, N.N.M. Fogarty, A. Campbell, L. Devito, D. Ilic, Y. Khalaf, K.K. Niakan, S. Fishel, M. Zernicka-Goetz. Self-organization of the human embryo in the absence of maternal tissues. Nat Cell Biol. 20160504 ed 2016, 18, 700–708 doi:10.1038/ncb3347.] [: A. Deglincerti, G.F. Croft, L.N. Pietila, M. Zernicka-Goetz, E.D. Siggia, A.H. Brivanlou. Self-organization of the in vitro attached human embryo. Nature. 20160504 ed 2016, 533, 251–4 doi:10.1038/nature17948.]. De embryo’s kregen de kans om zich te ontwikkelen tot het stadium van dag 14 na de bevruchting. Daarna werd het experiment beëindigd vanwege de internationaal erkende ethische grens voor het kweken van embryo’s in experimenteel onderzoek buiten de baarmoeder tot dag 14 na de bevruchting of tot de eerste tekenen van de vorming van de primitieve streep.
Het Weizmann Instituut in Israël slaagde erin de eerste complete menselijke embryomodellen te creëren die in een ex utero kweek uitgroeiden tot de fase waarin embryo’s zich tot 14 dagen na de innesteling in de baarmoeder ontwikkelen. Het gaat hier om embryo-like structures, tot stand gebracht door de samensmelting van pluripotente embryonale stamcellen, die geen menselijke embryo’s zijn [: B. Oldak, E. Wildschutz, V. Bondarenko, M.Y. Comar, C. Zhao, A. Aguilera-Castrejon, S. Tarazi, S. Viukov, T.X.A. Pham, S. Ashouokhi, D. Lokshtanov, F. Roncato, E. Ariel, M. Rose, N. Livnat, T. Shani, C. Joubran, R. Cohen, Y. Addadi, M. Chemla, M. Kedmi, H. Keren-Shaul, V. Pasque, S. Petropoulos, F. Lanner, N. Novershtern, J.H. Hanna. Complete human day 14 post-implantation embryo models from naive ES cells. Nature. 20230906 ed 2023 doi:10.1038/s41586-023-06604-5.] (vgl. hoofdstuk III.1.1). Hiervoor geldt de 14 dagen limiet niet.
Overigens heeft de International Society for Stem Cell Research in 2021 aanbevolen om te overwegen toestemming te verlenen voor het langer dan 14 dagen in kweek mogen houden van embryo’s bij strikt omschreven vormen van onderzoek:
Mocht er binnen een rechtsgebied brede maatschappelijke steun worden verkregen, en indien het lokale beleid en de regelgeving dit toestaan, zou men door middel van een gespecialiseerd wetenschappelijk en ethisch proces van toezicht kunnen beoordelen of de wetenschappelijke doelstellingen een kweekduur van meer dan 14 dagen noodzakelijk en gerechtvaardigd maken, waarbij wordt gewaarborgd dat slechts een minimaal aantal embryo’s wordt gebruikt om de onderzoeksdoelstellingen te bereiken [: International Society for Stem Cell Research. ISSCR Guidelines for Stem Cell Research and Clinical Translation, Version 1.0. 2021, Recommendation 2.2.2.1:13.].
Opvallend is dat er in de richtlijnen geen nieuwe grens wordt aangegeven. Door de ontwikkeling van embryo’s buiten het lichaam ook na dag 14 toe te staan zou in principe de mogelijkheid ontstaan om de ontwikkeling van het embryo te bestuderen vanaf het moment waarop het zich onder normale omstandigheden in het baarmoederslijmvlies nestelt. Overigens is het volgens de richtlijnen van de International Society for Stem Cell Research verboden om menselijke embryo’s waarin experimenteel onderzoek is verricht in de baarmoeder te implanteren, omdat dat in de huidige stand van zaken niet veilig is en ethische vragen oproept die eerst beantwoord moeten worden [: International Society for Stem Cell Research. ISSCR Guidelines for Stem Cell Research and Clinical Translation, Version 1.0. 2021, Recommendation 2.2.3A:14.].
Deze successen met het ex utero kweken van embryo’s en de mogelijke verlenging van de tijdslimiet voor het ex utero kweken van embryo’s hebben de speculatie aangewakkerd over de mogelijkheid dat embryo’s en foetussen in de toekomst volledig buiten de baarmoeder zouden kunnen worden ontwikkeld. Dan zou de voorspelling van Haldane bewaarheid worden, die hij deed in zijn reeds genoemd essay uit 1924. Dit essay heeft overigens een bijzondere literaire vorm: hij schreef het alsof hij een ‘nogal domme student’ aan de Universiteit van Cambridge was, die zijn essay 150 jaar later, dat wil zeggen in 2074, hardop voorleest aan zijn supervisor [: J.B.S. Haldane. Daedalus of science and the future: a paper read to the heretics. New York: E.P. Dutton & Company; 1923, p. 56–57.]. In zijn essay voorspelde hij dat tegen het einde van de jaren zestig, dat wil zeggen ongeveer een halve eeuw na zijn lezing in Cambridge, de meerderheid van de menselijke foetussen zich volledig buiten de baarmoeder zou ontwikkelen, dat wil zeggen door middel van ectogenese, zoals hij het noemde, en slechts voor ongeveer 30% via de zwangerschap [: J.B.S. Haldane. Daedalus of science and the future: a paper read to the heretics. New York: E.P. Dutton & Company; 1923, p. 65.]. Gezien de huidige stand van het onderzoek op dit gebied lijkt het voorlopig echter science fiction dat een menselijke foetus zich volledig buiten de baarmoeder zou kunnen ontwikkelen.
Wat zouden de indicaties zijn voor het gebruik van een alternatief voor zwangerschap? Dit blijft in de huidige stand van zaken natuurlijk speculatief. Een reden zou kunnen zijn dat een vrouw die geen baarmoeder heeft, hetzij vanaf haar geboorte, hetzij door extirpatie van de baarmoeder, met behulp van deze techniek toch kinderen zou kunnen krijgen, die dan via IVF verwekt moeten worden. Het overslaan van de zwangerschap zou aantrekkelijk kunnen zijn, als wordt verwacht dat een vrouw tijdens de zwangerschap alcohol of drugs zal gebruiken, wat schadelijk kan zijn voor het ongeboren kind. Vrouwen die IVF gebruiken om een kind te verwekken, zouden het risico vermijden dat de foetus zich niet in het baarmoederslijmvlies nestelt, nadat deze in de baarmoeder is ingebracht, wat meestal de oorzaak is van het mislukken van een IVF-procedure. Deze technieken zouden een oplossing kunnen bieden voor oudere vrouwen, die meer risico lopen tijdens de zwangerschap en de bevalling. De ontwikkeling van het ongeboren kind in een kunstmatige baarmoeder zou een alternatief kunnen zijn voor commercieel draagmoederschap. Het zou ook een oplossing bieden voor transvrouwen en mannelijke koppels van hetzelfde geslacht om kinderen te krijgen.
