3.4.2 Bewust stoppen met eten en drinken

Aan het begin van de 21e eeuw bleek dat in 0,5 – 2.1% van alle sterfgevallen in Nederland mensen bewust stopten met eten en drinken om het overlijden te bespoedigen. [2: B.E. Chabot. Auto-euthanasie. Verborgen stervenswegen in gesprek met naasten. Amsterdam: Bert Bakker; 2007.] [3: A. van der Heide, A. Brinkman-Stoppelenburg, J. van Delden and B. Onwuteaka-Philipsen. Euthanasie en andere medische beslissingen rond het levenseinde. Sterfgevallenonderzoek 2010. Reeks evaluatie regelgeving, Den Haag: ZonWM; 2012, 31.] Als vervolg op deze gesignaleerde ontwikkeling publiceerde de Nederlandse organisaties van artsen en verpleegkundigen, respectievelijk de KNMG en V&VN, in 2014 een handreiking over bewust stoppen met eten en drinken om de dood te bespoedigen (BSTED). [4: Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering van de Geneeskunst and Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland. KNMG en V&VN-handreiking: Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen. Utrecht 2014.] De handreiking werd in 2024 herzien. [5: Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering van de Geneeskunst, Nederlandse Associatie Physician Assistants, Nederlands Huisartsengenootschap, Nederlandse Internisten Vereniging, Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrrie, Verenso – Specialisten Ouderengeneeskunde, Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland and Nederlandse Vereniging voor Vrijwillgie Euthanasie. Handreiking. Zorg voor mensen die stoppen met eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen. 2024.] Naast beschrijvingen van het verloop van de somatische toestand van mensen die stoppen met eten en drinken en veel technische aspecten en tips voor betrokken zorgprofessionals, gaat de handreiking in op een aantal juridische en ethische aspecten. Uitgangspunt in de handreiking is dat iedereen recht heeft op BSTED. Of BSTED al dan niet een vorm van zelfdoding is, laten de auteurs bewust in het midden, maar meewerken aan BSTED zien de auteurs niet als meewerken aan zelfdoding. Dood door BSTED is in hun ogen een natuurlijke dood. Na publicatie van deze herziene handreiking deden onderzoekers in opdracht van Fonds Laat Mij Gaan, Stichting de Einder en de Nederlandse vereniging voor Vrijwillige Euthanasie een retrospectief vragenlijstonderzoek met dezelfde opzet als het eerder geciteerde onderzoek van Chabot over de periode 2019-2023. De frequentieschatting kwam voor 2019-2023 uit op 3.5%, 1.4% hoger dan Chabot had geschat voor periode van 1999 tot 2003. In de studie over 2019-2023 bleek verder dat tweederde van de mensen die door BSTED overleden een euthanasieverzoek gedaan te hebben dat was afgewezen. [6: F. Bosma, S. van de Vathorst, A. Stoppelenburg, A. van der Heide. Levensbeëindiging in eigen regie in Nederland. Rotterdam: Erasmus MC; 2026, 1–63.]

In de praktijk heeft de nieuwe handreiking daarna nog gezorgd voor hernieuwde aandacht voor deze mogelijkheid het levenseinde te bespoedigen. Ook een televisiedocumentaire over een 86-jarige, broze man, Floor Haak, die mogelijk naar een verpleeghuis moet verhuizen en daarom bewust stopt met eten en drinken leverde een aanzienlijke bijdrage aan deze aandacht voor het onderwerp. Ook vroegen mensen zonder levensbedreigende aandoeningen aan hospices aldaar te mogen stoppen met eten en drinken om op die manier te sterven.

Zoals eerder uiteengezet neemt degene die bewust stopt met eten en drinken de beslissing over leven en dood in eigen hand. Het is daarmee moreel vergelijkbaar met suïcide.