4.2.2 Katholieke visie op de arts-patiëntrelatie

De mens is geschapen naar Gods beeld en gelijkenis (Gen. 1,26-27). Wat God is is daarom richtinggevend voor de waarden en normen waarmee de mens in zijn handelen rekening moet houden en waarmee hij in de bejegening van zijn naaste rekening moet houden: “God is liefde: wie in de liefde woont, woont in God en God is met hem” (1Joh. 4,16).

De arts-patiëntrelatie dient vanuit katholiek perspectief allereerst ingevuld te worden door datgene was God in essentie is, liefde en de waarden en normen die daaruit voor de mens voortvloeien. De mens maakt in zijn handelen waar dat hij naar Gods beeld en gelijkenis geschapen is, wanneer hij liefheeft. Liefde en vrijheid zijn essentieel aan elkaar gekoppeld. Dat de mens naar Gods gelijkenis is geschapen, komt het meest tot uitdrukking in zijn vrijheid. Het principe van vrijheid en verantwoordelijkheid (zie Hoofdstuk 2.2.4.) verlangt respect voor de vrijheid en de eigen verantwoordelijkheid niet alleen in negatieve, maar ook en vooral in positieve zin. [12: S. Ioannes Paulus II. Litterae Encyclicae Sollicitudo rei socialis (30-12-1987). Acta Apostolicae Sedis 1988, 80, 513–586, no. 38.] Het subsidiariteitsprincipe probeert een middenweg te wijzen tussen eigen, individuele vrijheid en regels door organisaties en overheden (zie Hoofdstuk I.2.2.6).

Boven zagen we dat aan de positieve vrijheid van de patiënt recht wordt gedaan, wanneer bij het nemen van een medische beslissing met zijn waarden en normen rekening wordt gehouden (zie 4.2.1.). In de praktijk kan dit een moeilijkheid opleveren, doordat de huidige seculiere empirische mensvisie en ethiek niet aannemen dat er concrete of materiële universele waarden en normen zijn, die voor iedere mens zonder uitzondering gelden en als zodanig gekend kunnen worden. De op dit moment dominante seculiere dualistische mensvisie neemt aan dat het lichaam geen intrinsieke, maar slechts een instrumentele waarde heeft (zie dit hoofdstuk 1.2.1.). De betrokkene bepaalt zelf wat die instrumentele waarde is en kan ook tot de slotsom komen dat het lichamelijk leven alle waarde verloren is. De Katholieke mensvisie en ethiek houden in dat er concrete of materiële universele waarden en normen zijn, die we ook als zodanig kunnen kennen (zie 1.1.2.) en dat het lichaam en daarmee het menselijk leven een intrinsieke waarde zijn (zie 1.2.3.). Een ander verschil in opvatting tussen christenen en hedendaagse seculiere stromingen is de kenbaarheid van de waarheid. De seculaire modellen gaan niet uit van een kenbare, absolute waarheid waardoor het kennen van “de” moreel goede oplossing in een bepaalde situatie onmogelijk wordt: de patiënt moet derhalve zelf, al dan niet met de zorgverlener, “zijn eigen waarheid” bepalen waardoor autonomie sterk op de voorgrond komt: alle mogelijke keuzes zijn in deze benadering per definitie goed en “waar”. Het christelijk perspectief dat uitgaat van een absolute waarheid impliceert dat iedereen, ook de arts, het moreel goede in een bepaalde situatie kan kennen, mits hij prudent de medische mogelijkheden, de situatie van de patiënt en de bedoeling van God met het leven van de patiënt in ogenschouw neemt. Een democratisch, in teamverband genomen beslissing hoeft niet per se bij deze absolute waarheid uit te komen: het is essentieel dat men zich wil laten leiden door de bedoeling van God met het leven, zowel dat van de patiënt als dat van de zorgverleners. Als hoe dan ook een oplossing is gevonden waarvan men denkt dat deze objectief juist is, moet de patiënt ook altijd met zijn vrije wil instemmen met de voorgestelde diagnostiek en behandelingen. Desalniettemin zou vanuit christelijk perspectief een mogelijkheid om de patiënt in de context van de arts-patiëntrelatie voor te houden wat voor hem of haar objectief “het goede” zou zijn, tot de mogelijkheden moeten blijven behoren.

Het moge duidelijk zijn dat de kenbaarheid van de waarheid niet zomaar in te passen is in de beschreven modellen van Emanuel. Derhalve zijn twee andere visies vanuit katholieke, filosofische hoek interessant.

Twee katholieke auteurs publiceerden iets eerder dan Emanuel een ander, op ideologie gebaseerd model voor de arts-patiëntrelatie. In dit model leggen zij sterk de nadruk op weldoen uit de Hippocratische traditie, maar zonder dat dit opnieuw paternalistisch wordt. De auteurs karakteriseren dit model als weldoen in vertrouwen. [13: E.D. Pellegrino and D.C. Thomasma. For the Patient’s Good: The Restoration of Beneficence in Health Care. New York: Oxford University Press; 1988.]De vrijheid van de patiënt moet hierbij vanzelfsprekend gerespecteerd worden, niet als negatieve, maar als positieve vrijheid [14: E.D. Pellegrino. Patient and physician autonomy: conflicting rights and obligations in the physician-patient relationship. J Contemp Health Law Policy. 1994/04/01 ed 1994, 10, 47–68.], juist omdat een respecteren van vrijheid een aspect van weldoen is. Verder wordt gepoogd weldoen gebaseerd op objectieve criteria een plaats te geven in dit model. Beauchamp betoogde vrij snel na publicatie van dit model dat het een verhulde vorm van paternalisme betrof. [15: T.L. Beauchamp. The promise of the beneficience model for medical ethics. J Contemp Health Law Policy. 1990/04/01 ed 1990, 6, 145–155.]Emanuel noemde dit model in zijn geheel niet. [16: E.J. Emanuel and L.L. Emanuel. Four models of the physician-patient relationship. JAMA. 1992/04/22 ed 1992, 267, 2221–6.] [17: G.A.M. Widdershoven. Ethiek in de kliniek [Ethics in the clinic]. Meppel: Boom; 2000.]

Kardinaal E. Sgreccia ontwikkelde een filosofische fundering van de bio-ethiek die bekend staat als ontologisch gebaseerd personalisme. In het personalisme is er in het algemeen een absoluut respect voor menselijke personen, maar kan het nogal verschillen wanneer een mens een persoon genoemd mag worden. Sommige personalisten vinden een mens pas een persoon als deze in staat is relaties met anderen te onderhouden. Sgreccia fundeert het personalisme in wat de mens is en niet in wat hij heeft of wat voor activiteiten hij ontplooit. Het leidt in de bio-ethiek tot een patiënt-georiënteerde, holistische benadering, waarbij de spirituele dimensie van de persoon niet uit het oog mag worden verloren. Deze benadering eist dat op maatschappelijk niveau de superioriteit van de menselijke persoon wordt erkend en gewaarborgd. Sgreccia komt op basis van deze benadering, in een maatschappij die gezondheid als een sociaal goed beschouwt, tot de volgende morele grondslagen voor de arts-patiëntrelatie: [18: E. Sgreccia. Personalist Bioethics. Foundations and Applications. Philadelphia: The National Catholic Bioethics Center; 2012, p. 219–230.]

1. Het goede voor de patiënt als ultiem doel;
2. De instemming van zowel de patiënt als de arts met de medische handeling;
3. Wettelijke erkenning van deze beide principes.

Voor de invulling van de arts-patiëntrelatie komt Sgreccia ook uit bij het model van Pellegrino, maar wel met de aantekening dat “het goede” drie componenten heeft waar ook op een evenwichtige manier aandacht aan besteed moet worden: 1) het biomedische goed, datgene wat op biomedisch gebied de beste oplossing is; 2) het idee dat de patiënt heeft het goede voor zichzelf; 3) het goede als de mogelijkheid om situaties te beredeneren om uiteindelijk tot beslissingen te komen [19: E. Sgreccia. Personalist Bioethics. Foundations and Applications. Philadelphia: The National Catholic Bioethics Center; 2012, p. 236.]

De benaderingen van Pellegrino en Sgreccia lossen de kenbaarheid van het objectief goede op. Zij geven een aanzet om de “leegte die in de seculiere modellen naar boven komt” op te lossen: door het goede te zoeken voor de patiënt, met respect voor deze als menselijks persoon, en in dialoog en medelijden met de patiënt proberen ze kilheid te vermijden, het zijn van de patiënt te versterken zowel in biomedisch als spiritueel opzicht, zonder het objectieve goede uit het oog te verliezen. Deze benaderingen integreren en verbeteren de eerdergenoemde modellen. De principes van Sgreccia maken ook duidelijk dat ook de arts een persoon is die gerespecteerd moet worden en derhalve in moet stemmen met de uit te voeren diagnostiek of behandeling. De compassie en nabijheid die de Heilige paus Johannes Paulus II en paus Franciscus benadrukken, gaan nog iets verder (zie Hfst I.4.2.3). Ze geven niet alleen aan hoe de beslissingen in de context van de arts-patiëntrelatie tot stand moeten komen, ze vullen in hoe de houding van de arts t.o.v. de patiënt moet zijn: nabij en met liefde. Deze uitingen van Gods liefde kunnen bij uitstek de leegte die in de seculiere modellen van de arts-patiëntrelatie wordt ervaren opvullen.

n de seculiere modellen naar boven komt” op te lossen: door het goede te zoeken voor de patiënt, met respect voor deze als menselijks persoon, en in dialoog en medelijden met de patiënt proberen ze kilheid te vermijden, het zijn van de patiënt te versterken zowel in biomedisch als spiritueel opzicht, zonder het objectieve goede uit het oog te verliezen. Deze benaderingen integreren en verbeteren de eerdergenoemde modellen. De principes van Sgreccia maken ook duidelijk dat ook de arts een persoon is die gerespecteerd moet worden en derhalve in moet stemmen met de uit te voeren diagnostiek of behandeling. De compassie en nabijheid die de Heilige paus Johannes Paulus II en paus Franciscus benadrukken, gaan nog iets verder (zie Hoofdstuk I.4.2.3). Ze geven niet alleen aan hoe de beslissingen in de context van de arts-patiëntrelatie tot stand moeten komen, ze vullen in hoe de houding van de arts t.o.v. de patiënt moet zijn: nabij en met liefde. Deze uitingen van Gods liefde kunnen bij uitstek de leegte die in de seculiere modellen van de arts-patiëntrelatie wordt ervaren opvullen.